محمد مؤمن بن محمد زمان تنكابني
261
تحفه حكيم مؤمن يا تحفة المؤمنين ( فارسي )
ورق النيل وسمه است ورق الزيتون هندى طاليسفر است ورده بلغة مازندران سمانيست ورك بلغة فروين نبات خرنوب بنطيست ورطنيثا عنم است ودر عين گذشت ورل به فارسي وبتركى بزمجه نامند وآن حيوانيست بزرگتر از حردون ودنباله از ودراز وجلد أو سياه ودرشت وابلق از خطوط زرد در آخر سيم گرم وخشك وقايم مقام سقنقور در همه افعال مبهى ومحلل رياح وضماد گوشت أو جاذب پيكان وخار از بدن وجاذب سم گزيدهء حيوانات بخود وجاذب خون بظاهر جلد وباعث فربهى عضوى كه بر آن به بندند وطلاى روغن زيتون كه در آن جوشانيده باشند ومهرا شده رافع اثار وكچلى وحكه وداء الثعلب وقو با وسرگين أو قالع بياض چشم وطلاى پيه أو عظيم كنندهء قضيب وطلاى خاكستر أو موجب بيحسى عضو است ورشان از جنس كبوتر صحرائى واز آن بزرگتر وطوق دار است وبتركى الافاخته نامند در خواص مانند كبوتر صحرائى واز آن بهتر است وچون در روغن زيتون مهرا كنند طلاى أو در افعال مانند بيه شتر مرغ ومداومت خوردن أو مورث بدى خلق ومصلحش سركه است ورس بار نباتيست مانند نبات پنبه ومخصوص بلاد يمن ونبات مزبور تا بيست سال كل وثمر ميدهد وتخمش مانند كنجد وبعد از رسيدن شق شده شبيه بموى زرد ومايل بسرخى مانند زعفران مىشود واو را سائيده جامه با ورنگ ميكنند وبهترين أو زرد مايل بسرخيست وقسم سياه أو را كه حبشي نامند وسرخ تيرهء أو كه هندى گويند زبونتر ونزد بعضي كركم بيخ آن نباتيست واو در دويم گرم وخشك وقوتش تا چهار سال باقيست مقوى باه وبا تفريح عظيم ورافع خفقان ورياح غليظه وحصاة وجالى وشرب أو رافع بهق وبرص سفيد وطلاى أو رافع گلف وسعفه وبثور وقوبا ومورث لاغرى ومضر ريه ومصلحش مصطكى وكثيرا وشربتش تا يك مثقال وبدلش مثل أو زعفران ونصف أو ساذج است وزغ اسم عربى سام أبرص است وبه فارسي ضفدع را باين نام خوانند ورق بفتح أول وثاني برگ نباتاتست وبضم أول وسكون ثاني اسم طيور است وفتح واو وكسر راء اسم فضه ات وسخ به فارسي چرك گويند واز مطلق أو مراد چرك انسانست وطلاى چرك گوش جهة شقاق آب وگزيدن أفعى وچرك بدن جهة بواسير وشقاق مقعد وداخس وبا موم وروغن جهة تحليل أو رام نافعست وسخ كور النحل به فارسي بر موم نامند وعر عكبر گذشت وشيخ به عربى اسم نباتيست كه در جبال از سنگ ميرويد ودر بوى شبيه ببوى ليموست وچوب أو بسيار صلب واز أو نيزه ميسازند برگش شبيه به برگ گشنيز ومثال أو باريك وبيخ أو كره دار وشبيه بسعد در آخر دويم سرد وخشك ورادع ومقوى اعضا ونيم مثقال سائيده أو با تخم نيمبرشت جهة شكستگى اعضا وضريد ومقله وجلوس در طبيخ آن جهة سيلان رحم ونواصير مقعد مفيد است وشق حيوانيست بسيار كوچكتر از پلنگ در رنگ ودر شكل مثل آن ودنبالهء آن كمتر از شبرى ودر تنكابن پلنگ مول نامند ودر خواص مانند پلنگ ولباس پوست أو معين باه ومقوى كمر دماغ عروض بواسير وموى سوختهء أو جهة جراحات مزمنه نافع است وشبح أشق است وشح بسكون ثاني اغريطس است وشم بضم أول وثاني وبلغة تنكابن وديلم اسم سمانيست وصيف الأسود پرسياوشانست وطواط خفاش است وعل نوعي از ايل است وبتركى جوير ودر ديلم شوكا نامند ودر ايل مذكور شد وغل بغين معجمه اسم عربى بادنجانست وقل اسم عربى ثمر خشك درخت مقل است وكو آشيان طيور است وليع طلع است ولب نوعي از تيوعات وبقدر زرعى وبرگش تيره وبا خشونة وشيردار ودر بعضي أماكن شبيه به برگ درخت شرمين واز بعضي شبيه به برگ درخت مورد واو غير شجرة الراهب وما هو رانه است واو مقيئ قوى ومسهل است وگويند چون أو را از جهة آ اعلا قطع كنند مقيى دار از جهة أسفل مسهل واز هر دو جامع قى واسهال ومسقط كرم شكم وزياد أو قاتل ومورث غشى ومصلح أو سيب وشربتش تا نيمدرهم وبدلش لالا است ولكام بلغة تنكابن اسم جمسفر است وين انگور سياه است حرف الهاهال قاقله صغار است هامه جعد است هالوك شك است وبلغة مصر اسم جعفيل است ها وى اسم ترياق فاروقست هالينوطس إكليل الملك ها رواة أمس هندى استخوانست هاقى بهندى فيل است هانس بهندى أو زاست هاسيمونا بلغة نبطي اسم نباتيست بيخش مانند شلغم وسياه وهر چند در زمين فرورود باريكتر مىگردد وتا بقدر موى رسد وخام وپخته أو مأكول ولذيط ومايل بتندى وساقش با رطوبة نربه وزغب دار وبر شاخهاى أو برگهاى ريزه مانند خار كوچكى وپر شاخ وملاصق بدون ميلى بيخش در دويم گرم ودر أول خشك ونزد بعضي كرم ووملطف أخلاط غليظه ورياح ومقوى دل وحافظه صحة وجهة سرفه ودرد سينه وسپرز وكرده ومثانه نافع وگويند خوردن أو بالخاصية باعث توليد پسر است ونطفه منعقده قبول صورة انوثى نمىكند ونطول أو جهة سرغة حركة أطفال مؤثر وبقليق أو در پارچهء سبز قبل از طلبوع آفتاب روز چهارشنبه رافع سحر وچشم بد است ماهپد دانه حنظل است هتاجودى بهندى اسم كف مريم است هديه در أصفهان حز حذ أو پر پا نامند وآن حيوانيست بقدر باقلى خاكسترى رنگ وزير شكم أو سفيد وپاهاى أو بقدر سر سوزنى وكثير العدد در دويم سردوتر وشراب أو با شراب رافع عسر بول ويرقان وطلاى أو جهة خناق وسقوط لهاء ومطبوخ أو در پوست أنار كه با روغن گلسرخ بجوشانند نيم گرم أو را در گوش چكانند رافع گرى قديم ودرد گوش است وچون در كوزه سفال بسوزانند وبا عسل مخلوط كرده روزى از يك أقيه تا دوا وقيه بنوشند جهة عسر نفس مجرب دانستهاند وتعليق أو بر پارچهء كتان وأمثال